Δημοκρατία

Τί είναι η Δημοκρατία; Γιατί άνθησε στην Αρχαία Ελλάδα η δημοκρατία και όχι αλλού; Πώς, πότε και πού κατάφερε να εφαρμοστεί και για πόσο χρονικό διάστημα; Μπορούμε να εφαρμόσουμε σήμερα μια τέτοιου τύπου πολιτική κατάσταση με τις χώρες που ξεφεύγουν απο την κλίμακα μιας πόλης; Χρειάζεται ιδιαίτερη παιδεία για να επιτευχθεί; Μπορεί μια κοινωνία να εκπαιδευτεί πάνω στην δημοκρατία ;
Γιατί άνθησε στην Αρχαία Ελλάδα η δημοκρατία και όχι αλλού;

Οι θρησκευτικές παραδόσεις της αρχαίας Ελληνικής μυθολογίας, μιας Ελληνικής θρησκείας χωρίς Ιερατείο, χωρίς παντογνώστες, τέλειους ηθικά και απόμακρους τιμωρούς θεούς, χωρίς θεική θρησκευτική αρχή, αλλα ορισμένη μέσω του νόμου, είναι ο λόγος που κατάφερε να ευδοκιμήσει αυτή η μορφή διακυβέρνησης, χωρίς βασιλείς, χωρίς παντογνώστες άρχοντες με θεική εξουσία, αλλα με αρχηγούς που ορίζονταν με νόμο ανθρώπινο, φτιαγμένο απο θνητούς και όχι απο θεούς.

Μιας παράδοσης που βασίστηκε στην αμφισβήτηση. Που μπορούσε να είναι καυστική και σκωπτική απέναντι στον εαυτό της.

Αυτή η κατάσταση επέτρεψε σε ελεύθερα πνεύματα να αναπτυχθούν με ανεκτικότητα στην έκφραση απόψεων. Επέτρεψε σε σχολές σκέψης να δημιουργήσουν. Με μεθοδικότητα , με παρατήρηση, επέτρεψαν την μεθοδολογία την επιστήμη. Την άνθιση των καλών τεχνών και του Θεάτρου ως εκπαιδευτικής διαδικασίας.
Τί είναι η Δημοκρατία;

Υπάρχουν τρία πολιτεύματα με θετικό πρόσημο

-μοναρχία, αριστοκρατία και πολιτεία-   και τρία πολιτεύματα με αρνητικό πρόσημο
- τυραννία, ολιγαρχία και δημοκρατία-. Τα τρία πρώτα είναι μια υγιής κατάσταση και τα τρία επόμενα , η διαστρεύλωσή της . Η δημοκρατία είναι ο εκφυλισμός της "πολιτείας", όπου "πολιτεία" είναι το πολίτευμα που το σύνολο των πολιτών κυβερνά με βάση το κοινό συμφέρον , την ηθική και τη δικαιοσύνη, αποτρέποντας τη συγκέντρωση της εξουσίας και την εκμετάλλευση του ενός από τον άλλον. Είναι  δηλαδή η δημοκρατία σε όλη της την έκταση γιατί η δημοκρατία του Αριστοτέλη βασίζεται στην αριθμητική υπεροχή , το λαϊκισμό των δημαγωγών, την καθοδήγηση μιας μάζας που στερείται αρετής .

Τόσο ο Αριστοτέλης , όσο και ο Πλάτωνας επέκριναν τη δημοκρατία από μέσα, έχοντας πίστη στο εγχείρημα της "πόλης" προσπαθώντας να το τελειοποιήσουν.

Για τον Αριστοτέλη η δημοκρατία με όλα της τα ελαττώματα , δεν έπαυε να είναι το άριστο από τα "παρεκκλίνοντα" πολιτεύματα αφού ήταν πλησιέστερα στο κοινό συμφέρον, το πιο σταθερό , το πιο συμμετοχικό και το λιγότερο επιρρεπές στην αυθαιρεσία.

Για τον ίδιο, η φιλοδοξία των πλουσίων καταστρέφει την πόλη περισσότερο από ότι η φιλοδοξία των φτωχών, η τοκογλυφία είναι μια πρακτική αντίθετη στη φύση και η διοίκηση της πόλης δεν πρέπει να εξισώνεται με την διαχείριση των κερδοσκοπικών δραστηριοτήτων.

Η αποτελεσματικότητα της σημερινής δήθεν δημοκρατίας,  αξιολογείται με κριτήρια κερδοφορίας .Η κερδοσκοπία και η αισχροκέρδεια των τραπεζών είναι νόμιμη όπως και η ισχύς του χρήματος πάνω στην αξιοπρέπεια.

Η φιλοσοφική κριτική στη δημοκρατία εκείνης της εποχής , σε περίοδο παρακμής της δημοκρατίας, έγινε στο όνομα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και ποτέ δεν είχε ως αντικείμενο να οδηγήσει την κοινωνία προς την ολιγαρχία ή την πλουτοκρατία , αλλά να κρούσει τον κώδωνα στην "πολιτεία" για τους κινδύνους που συνεπάγεται η παραμέληση των σκοπών που πρέπει να τη χαρακτηρίζουν.

Ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης υποστήριξαν χωρίς ενδοιασμό ότι ο δημοκρατικότερος τρόπος ανάδειξης αρχόντων δεν είναι η εκλογή , αλλά η κλήρωση. Ο Αριστοτέλης , ακόμα περισσότερο δήλωσε ότι η κλήρωση γεννά δημοκρατία και η εκλογή , ολιγαρχία.

Να γιατί ο σημερινός κοινοβουλευτισμός αποτελεί μια νέα ολιγαρχία.

Η κλήρωση μπορεί να φαίνεται επιπόλαιη αλλά ελεγχόταν σχολαστικά  τότε, από τα μέλη των άλλων φυλών που κατείχαν συγχρόνως το ίδιο αξίωμα, από τους πολίτες που μπορούσαν να εγκαλέσουν οποιονδήποτε για κατάχρηση εξουσίας. Ο πρόεδρος της εκκλησίας του δήμου π.χ. ρωτούσε κάθε μήνα τους παρευρισκόμενους αν οι δημόσιοι υπάλληλοι εκτελούσαν σωστά το έργο που τους είχε ανατεθεί. Τέλος , με την ολοκλήρωση κάθε θητείας σε δημόσιο αξίωμα , όλοι υποβάλλονταν σε διερεύνηση ευθυνών .

Η κλήρωση και η γρήγορη εναλλαγή στα αξιώματα περιείχαν κίνδυνο ακαταλληλότητας του προσώπου , αλλά δεν υπήρχε επαγγελματισμός , επαγγελματοποίηση και μονοπώληση των κοινών και αποκλειόταν η εκλογή των ισχυρών του πελατειακού συστήματος και των ιδιωτικών συμφερόντων.

Αλλά το κυριότερο: Η πόλη εξόπλιζε τον πολίτη με πολιτική εμπειρία , τον έβαζε στη διαχείριση των κοινών , τον έκανε να νιώσει ότι είναι ο ίδιος κράτος . «Πόλις άνδρας παιδεύει» έλεγαν. Το πολιτικό σύστημα, η πόλη, εκπαιδεύει τους πολίτες της.

Σήμερα παντού οι κοινωνίες βιώνουν την αίσθηση του ανικανοποίητου της ζωής, του κενού, της ιδιώτευσης. Την έλλειψη του νοήματος που δίνει η συμμετοχή στα κοινά.

Η πληρότητα ενός  πολίτη, αυτόνομου, που φτιάχνει μόνος του τους νόμους του και καλείται στην συνέχεια να συμμετέχει ως δικαστής στην εφαρμογή τους. Να αναπτύσσει δηλαδή την πολιτική αρετή μέσα απο μια διαρκή διαδικασία συμμετοχής που οι Αρχαίοι Έλληνες ονόμασαν Παιδεία. Αυτή ήταν η πραγματική παιδεία , που λείπει απο τις σημερινές κοινωνίες,  καρπός μιας γενναίας και επίμονης στάσης ζωής για να καταφέρει κανείς να δεί το ουσιαστικό. Αυτό που δικαιώνει την προσπάθειά μας, μιας και ζούμε σε κοινωνίες.

ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ

Η δημοκρατία βασίζεται στη δυνατότητα  αμφισβήτησης των νόμων για το κοινό συμφέρον και τις ηθικές αξίες. Οι νόμοι δε θα βελτιώνονταν ποτέ αν δεν υπήρχαν ανάμεσα στους πολίτες  γενναίοι πολίτες με ηθικό ανάστημα και αίσθημα δικαιοσύνης ανώτερα από τους ισχύοντες νόμους. Η Αντιγόνη μας αποκάλυψε ένα διαρκή προβληματισμό γύρω από τη νομιμότητα και την υποκατάσταση της ηθικής από τους νόμους.

Η ανυπακοή δεν είναι μια από καθαρό συμφέρον αποφυγή του νόμου. Είναι θεμιτή μόνο όταν έχει συλλογική μορφή και πραγματοποιείται στο όνομα των αρχών και των ηθικών αξιών της δημοκρατίας εναντίων της οποίας στρέφεται. Τότε μετατρέπεται σε κάλεσμα διαλόγου πάνω στην ηθική νομιμότητα ενός νόμου. Η ανυπακοή σε ανήθικους νόμους δεν είναι απλά δικαίωμα , αλλά καθήκον . Η αρχή αυτή υπάρχει και στο τελευταίο άρθρο του σημερινού μας συντάγματος.

ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ

Σε κάθε κοινωνία , έλεγε ο Θρασύμαχος στο Σωκράτη , αυτό που θεωρείται δίκαιο είναι το συμφέρον του ισχυρότερου. Άρα δεν είναι το ίδιο αν ο ισχυρότερος είναι ένας τύραννος , μια ολιγαρχία ή το σύνολο των πολιτών.

ΓΙΑΤΙ ΦΤΑΣΑΜΕ ΣΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

Το καλοκαίρι του 508  π.Χ. , ο Κλεισθένης βλέποντας τον κίνδυνο επιβολής μιας στυγνής ολιγαρχίας υπό τον άρχοντα Ισαγόρα , πήρε το λόγο στην Πνύκα προτείνοντας βαθιές μεταρρυθμίσεις με στόχο τη μεταβίβαση της εξουσίας στο σύνολο των πολιτών.

Η αντίδραση του Ισαγόρα ήταν άμεση. Σε συμφωνία με το Σπαρτιάτη βασιλιά Κλεομένη , -με τον οποίο τον συνέδεαν δεσμοί ξενίας- μπήκαν στην Αθήνα με στρατό για να επιβάλλουν μια ολιγαρχική κυβέρνηση. Ο Κλεισθένης γλύτωσε τη ζωή του φεύγοντας από την Αθήνα αλλά επτακόσιες οικογένειες που ήταν σε μαύρη λίστα εξορίστηκαν.  Ο ολιγαρχικός Ισαγόρας επιχείρησε να διαλύσει τη βουλή των τετρακοσίων. Ηταν μια κατάκτηση.  Η βουλή αυτή παρήγαγε τους νόμους μετά την νομοθεσία του Σόλωνα.  Οι Αθηναίοι κατάλαβαν την κρισιμότητα, κατάλαβαν τί διακυβεύεται . Οργάνωσαν αντίσταση, πολιόρκησαν τους Σπαρτιάτες και τον Ισαγόρα . Μετά από τρείς μέρες μετά απο εκεχειρία, οι Αθηναίοι άφησαν τους εισβολείς ελεύθερους να επιστρέψουν στα σπίτια τους.

Ο δήμος είχε πάρει την εξουσία. Όρισε τον Κλεισθένη ηγέτη του και του ανέθεσε τη σύνταξη των νέων νόμων που είχε εισηγηθεί.

ΤΙ ΕΚΑΝΕ Ο ΚΛΕΙΣΘΕΝΗΣ

Ο Κλεισθένης έκανε τη μεγαλοφυή σκέψη να ανακατέψει τους πολίτες που ήταν χωρισμένοι σε φυλετικές δομές. Μέχρι τότε και πριν τον Σόλωνα, την κοινωνία αποτελούσαν μεγάλες οικογένειες, φατρίες. Ήταν κατά βάθος ταξικές δομές όπου η αριστοκρατία του αίματος είχε θωρακίσει την εξουσία της . Ήδη ο Σόλωνας είχε δώσει μάχη κατά του συστήματος αυτού και τους είχε κατατάξει σε τέσσερα στρώματα που δεν βασίζονταν στην καταγωγή , αλλά στην κατοχή αγαθών: Πεντακοσιομέδιμνοι , Ιππείς,  Ζευγίτες , Θήτες, πράγμα όμως που είχε ξανά σχέση με ταξικά συμφέροντα. Ο Κλεισθένης Εξαφάνισε τις τέσσερις τάξεις του Σόλωνα που βασίζονταν στον πλούτο.

Έτσι ο Κλεισθένης πήρε τους 139 δήμους που ήταν χωρισμένη η Αττική και έφτιαξε δέκα ομάδες γύρω από την πόλη, "περί το άστυ ", δέκα "παράλιες" και δέκα "μεσόγειες" .  Έκανε ένα γεωγραφικό χωρισμό. Απο αυτές τις νέες ομάδες, πήρε με κλήρωση τρείς κάθε φορά, τις " Τριττύες " και σχημάτισε δέκα νέες φυλές.
Ηταν ένα καλό ανακάτεμα. Οι φυλές είχαν πλέον άτομα από διαφορετικά γένη , διαφορετικά συμφέροντα , από διαφορετικά γεωγραφικά μέρη, με άνισο πλούτο. 

Κάθε καλοκαίρι στη βουλή των πεντακοσίων μπορούσε οποιοσδήποτε να εισηγηθεί γραπτά ή να τροποποιήσει ή να καταργήσει ένα νόμο. Αργότερα  υπήρχε ομάδα λαϊκών δικαστών με κλήρωση , που εξέταζαν κάθε πρόταση πριν περάσει από τη βουλή για να ψηφιστεί σε ανοιχτή διαβούλευση στην εκκλησία του δήμου.

Για να αποτραπεί η νομοθέτηση με σκοπό αντίθετο στο δημόσιο συμφέρον  υπήρχαν δύο νόμοι : η  "γραφή παρανόμων" και ο σκληρότερος "γραφή νόμων μη επιτήδειων θείναι"  που μπορούσε να επιφέρει ακόμα και θανατική ποινή ενώπιον πάντα ενός πολυμελούς δικαστηρίου.

Ένας πενιχρός μισθός επέτρεπε στους φτωχούς  να συμμετέχουν χωρίς να χάνουν το μεροκάματο. Ήταν ξεκάθαρο πως η πολιτική δεν ήταν πεδίο πλουτισμού.

 Ήταν μεγάλο το κόστος σε αίμα που οι Αθηναίοι είχαν είδη πληρώσει, ώστε δεν επέτρεπαν στους εαυτούς τους καπηλεία ή πλούτο μέσω της πολιτικής.

Ο ΠΕΡΙΚΛΗΣ

Ήταν ένας άνδρας με μεγάλη επιρροή λόγω του κύρους και της ευφυΐας του , που στόχευε πολύ ψηλά, αδιάφθορος στο χρήμα και στην κολακεία, που ήξερε με το λόγο του να καθοδηγεί το λαό χωρίς να του στερεί την ελευθερία. Η επιρροή του υπήρξε πολύ βαθιά. Επανεκλεγόταν στρατηγός κάθε χρόνο από το 443 π.Χ. μέχρι τον πρόωρο θάνατό του 13 χρόνια μετά. Ήταν όμως μια εκλογή ελεύθερη και συνειδητή επανεκτιμώμενη κάθε μήνα όπως ίσχυε για την εκλογή κάθε στρατηγού. Ο εξοστρακισμός δεν τον άγγιξε ποτέ.

Οι Αθηναίοι κατάφεραν να δημιουργήσουν ένα κράτος όχι αποστασιοποιημένο από την κοινωνία, αλλά πλήρως ταυτισμένο με αυτήν. Έδωσαν στον εαυτό τους την ευκαιρία να ολοκληρωθούν πλήρως ως πολιτικά όντα και να δώσουν νόημα στη ζωή τους , μέσα σε μια κοινωνία που οι ίδιοι όριζαν. Έζησαν υπερβολικά για το κράτος ; Μήπως εμείς μέσα από την παραίτηση ζούμε υπερβολικά για το σύστημα ;

Ηταν μικρή μειοψηφία οι πολίτες;

Οι ελεύθεροι ενήλικοι άνδρες πολίτες, δεν ήταν πλούσιοι ούτε μικρή μειοψηφία.

Οι πιθανότητες ήταν πως κατά ένα μεγάλο ποσοστό οι Αθηναίοι δεν είχαν δούλους, είτε γιατί δεν χρειάζονταν είτε γιατί δεν μπορούσαν να τους θρέψουν - πληρώσουν .

Αν δεχθούμε πως οι Δήμοι του Κλεισθένη ήταν 170 και κατά Μ.Ο. 300 πολίτες ανά δήμο, οι πολίτες δεν θα μπορούσαν να είναι πάνω από 51.000 . Επίσης αν δεχθούμε κατά Μ.Ο. ένα δούλο ανά οικογένεια και για ένα 5% των πολιτών που ήταν πλούσιοι 6 δούλους και με 20% απόκλιση για τους κρατικούς δούλους, πιθανολογούμε πως οι δούλοι ήταν 80.000 .

Ναι, υπήρχαν δούλοι, αλλά το παραγωγικό σύστημα στηριζόταν στην καθημερινή βιοπάλη μικρών ανεξάρτητων μονάδων παραγωγής. Το αποδεικνύουν η ισχνή αμοιβή που χρειάστηκε να θεσμοθετηθεί για να διευκολυνθεί η παρουσία των πολιτών στην Εκκλησία του Δήμου και τα δικαστήρια, οι συμβάσεις ανάθεσης των κατασκευαστικών προγραμμάτων της Ακρόπολης, οι πολυάριθμες μαρτυρίες για την αμοιβή των ελεύθερων επαγγελματιών με την μέρα ή το κομμάτι, οι νομικές διατάξεις για του δούλους, (δημόσιοι, οικιακοί, διαμένοντες χωριστά από τον κύριό τους, οι εργάτες μεταλλείων) , αλλά και από τα γραπτά ενός Ψευδοξενοφώντα στο πέρασμά του από την Αθήνα που έγραφε " αν ο νόμος επέτρεπε στον κύριό του να δείρει τον δούλο, ή τον απελεύθερο,ή τον μέτοικο, συχνά θα έδερναν Αθηναίο πολίτη νομίζοντας πως είναι δούλος, γιατί το ντύσιμο και το παρουσιαστικό των ελεύθερων πολιτών δεν είναι σε τίποτα καλύτερο από τον ντύσιμο των δούλων και των μετοίκων. Και αν κανείς απορήσει γι αυτό, ότι αφήνουν εκεί τους δούλους να ζουν πλούσια και μερικούς μάλιστα πολυτελέστατα, και σε αυτό θα βρει ότι οι Αθηναίοι ενεργούν με γνώση"

Οι δούλοι στην Αθήνα οι ήταν οι λιγότεροι από παντού. 1,2 δούλοι ανά οικογένεια υπολογίζει ο Καστοριάδης , την περίοδο της ακμής της Αθηναϊκής δημοκρατίας, ενώ στην Σπάρτη ήταν πολλοί περισσότεροι. Υπήρχαν δούλοι. Έτσι ήταν. Αν η πόλη σου έπεφτε στον πόλεμο, πολύ πιθανό να γινόσουν δούλος αν επιζούσες. Αυτή ήταν η ζωή, και οι άνθρωποι δεν κοροϊδευόταν. Ήξεραν πως ο πόλεμος είναι η πηγή όλων αυτών. Δούλοι υπάρχουν και σήμερα, που περνάνε χειρότερα από τους τότε δούλους των Αθηναίων.

Οι Αθηναίοι ήξεραν ότι στην πολιτική δεν υπάρχουν ειδικοί, γι αυτό και τα αξιώματα ήταν με κλήρωση, υπήρχαν αντιθέτως και οι ειδικοί για τους οποίους δε γινόταν κλήρωση αλλά εκλογή. Ο αριθμός των πολιτών που ταυτόχρονα υπηρετούσαν ένα αξίωμα στην Αθήνα ήταν 7.000 Από όλα αυτά τα αξιώματα μόλις και μετά βίας 50 ανατίθεντο με πλειοψηφία, τα υπόλοιπα με κλήρωση.


Aυτό που μπορεί να θέσει σε κίνδυνο το κοινό συμφέρον είναι η εκτέλεση των καθηκόντων, και αυτό υπόκειτο σε ενδελεχή έλεγχο. Πρώτον από ένα εσωτερικό έλεγχο από μέλη άλλων φυλών που είχαν το ίδιο αξίωμα, από εξωτερικό έλεγχο από μέρους των πολιτών που μπορούσαν να εγκαλέσουν κάθε δημόσιο υπάλληλο, τέλος με την ολοκλήρωση κάθε θητείας υπήρχε έλεγχος (ευθύναι). Έτσι η πόλη απέτρεπε την επαγγελματοποίηση και μονοπώληση της εξουσίας.



Για να εξηγούμαστε:

Στον κοινοβουλευτισμό απουσιάζει ο δήμος ακόμη και ως έννοια

Πολίτης δεν είναι ο κάτοικος μιας πόλης, αυτός ονομάζεται αστός

Πολίτης είναι ο συμμετέχων επί ισοις οροις με όλους τους υπόλοιπους στη διακυβέρνηση της ανθρώπινης κοινότητας δικαίωμα που δεν εκχωρείται, δεν εκπλειστηριάζεται,δε νοείται ως κάτι έμμεσο ουτε δυναται να ασκηθεί δι αντιπροσώπου η εκπροσώπου παρα μόνο άμεσα και υπό του ιδίου πολίτη

Εμμεση και δι αντιπροσώπου συμμετοχή στη δημοκρατια δε δυναται να υπαρξει

Στη δημοκρατία η γνώμη των πολλών ήταν καλύτερη και πάντως όχι χειρότερη από τη γνώμη ενός ειδικού. Με μία και μόνη προϋπόθεση : Να μην έχει καταστεί το πλήθος <<δουλόφρον >>.

Στην δημοκρατία καμία απόφαση οποιασδήποτε κρατικής αρχής δεν μπορεί να είναι υπεράνω μιας δημοψηφισματικής λαϊκής εντολής.

Στον κοινοβουλευτισμό αυτό χλευάζεται ακόμη και ως σκέψη.

Στην δημοκρατία υπήρχε η θανατική καταδίκη κυρίως για όσους πρόδιναν την πατρίδα τους (ή έθιγαν τους θεούς της ) .

Στον κοινοβουλευτισμό έχει σχεδόν εξοστρακισθεί οριστικά , ακόμη και η λέξη προδότης ( αλλά και η λέξη ιερόσυλος )

Στην δημοκρατία μόλις κάποιος πολίτης ξεχώριζε μαγνητίζοντας τα πλήθη, τον εξοστράκιζαν.

Στην σύγχρονη Ελληνική Ιστορία ,το παράδειγμα του γόητος βαραίνει τραγικά στην εξέλιξη των πραγμάτων .Αλλά και στην παγκόσμια Ιστορία τα παραδείγματα είναι αμέτρητα.

Η δημοκρατία είναι πολίτευμα, το οποίο βλάστησε αυτοφυώς στο περιβάλλον του Ελληνικού Πολιτισμού.

Ο κοινοβουλευτισμός είναι καθεστώς επιβληθέν και όχι αυτοφυές.

Στην δημοκρατία οι πολίτες έχουν ως βασικό στόχο την κατάκτηση της αρετής.

Στον κοινοβουλευτισμό η αρετή έγινε άγνωστη ακόμη και ως λέξη.